چیدمان سیستمی خانواده

چیدمان سیستمی خانواده یا Family Constellation

گاهی چیزی که در زندگی ما تکرار می‌شود، فقط متعلق به امروز ما نیست…

ممکن است بارها وارد رابطه‌هایی شبیه به هم شویم، احساس مسئولیتی سنگین نسبت به دیگران داشته باشیم، نتوانیم به ‌راحتی «نه» بگوییم، با احساس گناه، ترس یا خشم روبه‌رو باشیم، یا در بخشی از زندگی احساس کنیم چیزی ما را عقب نگه داشته است؛ بدون اینکه دقیقاً بدانیم چرا.

چیدمان سیستمی خانواده (Family Constellation) روشی برای نگاه کردن به فرد، نه به‌ عنوان یک انسان جدا و مستقل، بلکه به ‌عنوان بخشی از یک سیستم بزرگ‌تر است.

همه‌ ما در یک خانواده و در میان مجموعه‌ای از روابط، اتفاق‌ها، داستان‌ها، فقدان‌ها، انتخاب‌ها و تجربه‌های نسل‌های قبل از خود به دنیا آمده‌ایم. این سیستم می‌تواند بر احساس تعلق، روابط، نقش‌هایی که در زندگی می‌پذیریم و شیوه‌ای که با خود و دیگران ارتباط برقرار می‌کنیم تأثیر بگذارد.

در چیدمان سیستمی خانواده چه می گذرد؟

در Family Constellation قرار نیست ساعت‌ها درباره گذشته صحبت کنیم یا کسی را مقصر بدانیم. ما مسئله‌ای را که امروز در زندگی شما حضور دارد، در بستر سیستم خانواده نگاه می‌کنیم.

با کمک چیدمان سیستمی خانواده، روابط و جایگاه اعضای سیستم به شکلی قابل مشاهده در فضا نمایش داده می‌شود. بسته به نوع جلسه، این کار می‌تواند با حضور نمایندگان انسانی، اشیا، نشانه‌ها یا ابزارهای دیگر انجام شود.

این فرایند گاهی کمک می‌کند چیزی که تا پیش از آن فقط به شکل یک احساس، کشمکش یا الگوی تکرارشونده تجربه می‌کردید، قابل دیدن شود.

• ممکن است متوجه شوید مسئولیتی را بر دوش گرفته‌اید که متعلق به شما نیست؛
• در نقشی قرار گرفته‌اید که جایگاه واقعی شما نبوده؛
• یا در روابط خود الگویی را تکرار می‌کنید که ریشه آن فراتر از تجربه شخصی امروز شماست.

هدف این کار پیدا کردن مقصر نیست؛ هدف، دیدن است.

دیدن سیستم، دیدن جایگاه خودمان در آن و ایجاد امکان برای یک رابطه سالم‌تر با گذشته، خانواده و زندگی امروزمان. ما گذشته را تغییر نمی‌دهیم؛ جایگاه خودمان را در برابر آن تغییر می‌دهیم.

Family Constellation نمی‌تواند اتفاقی را که افتاده پاک کند و قرار نیست داستان خانواده ما را بازنویسی کند. اما می‌تواند فضایی ایجاد کند تا آنچه را بوده، با نگاه متفاوتی ببینیم؛ آنچه متعلق به ماست بپذیریم و آنچه متعلق به دیگران است، به جای خودش بازگردانیم. گاهی همین تغییر نگاه می‌تواند آغاز یک حرکت مهم باشد:

• از درهم ‌تنیدگی به تمایز
• از تکرار ناآگاهانه به انتخاب آگاهانه
• از حمل کردن داستان دیگران به زندگی کردن زندگی خودمان

چیدمان سیستمی خانواده، دعوتی است برای دیدن آنچه شاید مدت‌ها در سیستم خانواده حضور داشته، اما تا امروز دیده نشده است.

چیدمان سیستمی خانواده چگونه انجام می‌شود؟

تصور کنید گروهی از آدم‌ها در یک فضا کنار هم جمع شده‌اند. ممکن است ۸ نفر باشند، ۱۰ نفر، ۱۴ نفر یا بیشتر. بسیاری از آن‌ها پیش از آن هرگز یکدیگر را ندیده‌اند و تقریباً هیچ اطلاعی از زندگی، خانواده یا گذشته‌ی یکدیگر ندارند. با این حال، برای چند ساعت با هم وارد فضایی می‌شوند که در کار سیستمی از آن به‌عنوان Field یا میدان چیدمان یاد می‌شود.

من ترجیح می‌دهم این Field را این‌گونه توصیف کنم:

فضایی از حضور، توجه، مشاهده و ارتباط که در آن ما برای مدتی قضاوت و تحلیل ذهنی را کنار می‌گذاریم و اجازه می‌دهیم آنچه در چیدمان ظاهر می‌شود، دیده شود.

چیدمان از کجا شروع می‌شود؟

یک نفر از اعضای گروه مسئله‌ای را که می‌خواهد روی آن نگاه کند مطرح می‌کند. این مسئله می‌تواند درباره‌ی رابطه با مادر یا پدر باشد، رابطه‌ی عاطفی، احساس تعلق، ترس، احساس گناه، یک الگوی تکرارشونده، سختی در پذیرفتن موفقیت، جایگاه فرد در خانواده یا موضوعی باشد که بارها و بارها در زندگی او تکرار شده است.

قرار نیست تمام داستان زندگی فرد برای گروه تعریف شود. در بسیاری از چیدمان‌ها، اطلاعات بسیار کمی داده می‌شود. سپس با توجه به مسئله، از میان افراد گروه چند نفر به‌عنوان نماینده یا Representative انتخاب می‌شوند.

مثلاً یک نفر نماینده‌ خود فرد می‌شود!

یک نفر نماینده مادر

یک نفر نماینده‌ پدر

و گاهی نماینده‌ی خواهر، برادر، یکی از نسل‌های قبل، یک فقدان، یک کشور، یک اتفاق یا حتی یک مفهوم انتزاعی وارد چیدمان می‌شود.

چیدمان محدود به افراد خانواده نیست. در کار سیستمی حتی عناصر انتزاعی نیز می‌توانند در یک constellation نمایندگی شوند.

و بعد اتفاق جالبی می‌افتد…

نمایندگان معمولاً تقریباً هیچ اطلاعاتی درباره‌ی افرادی که نمایندگی می‌کنند ندارند. مثلاً ممکن است من از شما بخواهم نماینده‌ی مادر یک زن باشید. شما آن زن را نمی‌شناسید. مادرش را هرگز ندیده‌اید. داستان خانواده‌اش را نمی‌دانید.

من فقط از شما می‌خواهم وارد فضا شوید.

بایستید.

کمی از ذهن تحلیل‌گر فاصله بگیرید.

به بدن خود توجه کنید.

و ببینید:

دوست دارید کجا بایستید؟

به چه کسی نگاه می‌کنید؟

از چه کسی فاصله می‌گیرید؟

بدنتان دوست دارد به کدام سمت حرکت کند؟

آیا تمایل دارید جلو بروید، عقب بروید، بنشینید، روی خود را برگردانید یا اصلاً حرکت نکنید؟

در اینجا پاسخ درست یا غلطی وجود ندارد.

قرار نیست چیزی بازی کنید.

قرار نیست نقش مادر یا پدر را اجرا کنید.

در واقع یکی از مهم‌ترین اصول این است که نماینده تا جای ممکن چیزی به تجربه اضافه نکند.

فقط مشاهده کند:

الان چه چیزی در من اتفاق می‌افتد؟

Phenomenology یا نگاه پدیدارشناسانه چیست؟

یکی از پایه‌های مهم کار سیستمی Phenomenology ـ پدیدارشناسی است.

در زبان ساده، یعنی:

قبل از اینکه چیزی را توضیح بدهیم، قضاوت کنیم یا برایش داستان بسازیم، اول ببینیم واقعاً چه چیزی در حال ظاهر شدن است.

مثلاً نماینده نمی‌گوید:

«من فکر می‌کنم این مادر حتماً از دخترش عصبانی است، چون در کودکی اتفاقی افتاده.»

این یک تفسیر است.

اما ممکن است بگوید:

«وقتی اینجا می‌ایستم، نمی‌توانم به او نگاه کنم.»

یا:

«دوست دارم دو قدم عقب بروم.»

یا:

«وقتی به این شخص نگاه می‌کنم، در بدنم سنگینی احساس می‌کنم.»

این‌ها Phenomena ـ پدیده‌ها هستند.

چیزهایی که همین حالا در تجربه‌ی فرد ظاهر شده‌اند.

در نگرش پدیدارشناسانه، ما عجله نمی‌کنیم که آن‌ها را معنا کنیم یا حل کنیم. ابتدا مشاهده می‌کنیم. مؤسسه Bert Hellinger نیز این نگرش را «دیدن و شنیدن بدون عجله برای کمک یا حل کردن» توصیف می‌کند.

نمایندگان در چیدمان سیستمی خانواده از کجا می‌دانند؟

این شاید عجیب‌ترین و در عین حال شناخته‌شده‌ترین بخش Family Constellation باشد.

گاهی نمایندگان، بدون اینکه داستان خانواده را بدانند، احساسات، جهت‌گیری‌ها، فاصله‌ها یا واکنش‌هایی را تجربه می‌کنند که برای شخصی که چیدمان متعلق به اوست، بسیار آشنا یا معنادار است. در ادبیات Family Constellation از این تجربه گاهی با عنوان Representative Perception یا Surrogate Perception یاد می‌شود.

اما نکته‌ی مهم این است:

هنوز توضیح علمی پذیرفته ‌شده‌ای برای علت این پدیده وجود ندارد.

فرضیه‌های مختلفی درباره‌ی فرایندهای گروهی، ادراک بدنی، توجه، ناخودآگاه، همدلی و عوامل دیگر مطرح شده‌اند، اما هیچ‌کدام پاسخ نهایی محسوب نمی‌شوند. بنابراین در این کار لازم نیست ادعا کنیم که «می‌دانیم چرا این اتفاق می‌افتد».

ما با چیزی که ظاهر می‌شود کار می‌کنیم.

Field یا میدان چیست؟

در چیدمان‌ها زیاد درباره‌ی Field صحبت می‌شود.

برای من Field قبل از هر چیز فضایی است که در آن تمام اجزای یک سیستم به‌صورت هم‌زمان دیده می‌شوند.

ما انسان‌ها موجوداتی جدا از یکدیگر نیستیم.

از همان لحظه‌ای که به دنیا می‌آییم، عضو یک سیستم هستیم:

خانواده

بعدها وارد سیستم‌های دیگری می‌شویم:

رابطه،

مدرسه،

دوستی،

سازمان،

جامعه،

کشور،

فرهنگ.

در نگاه سیستمی، رفتار یک عضو را نمی‌توان همیشه جدا از کل سیستم فهمید؛ زیرا اعضای سیستم بر یکدیگر اثر می‌گذارند و در شبکه‌ای از روابط و وابستگی‌ها قرار دارند.

در یک چیدمان، برای مدتی این شبکه‌ی نامرئی را در فضای اتاق قابل مشاهده می‌کنیم.

به همین دلیل یکی از زیباترین تعریف‌های Constellation برای من این است:

«آنچه در زندگی نامرئی است، برای لحظه‌ای در فضا قابل دیدن می‌شود.»

مثلاً ممکن است چه چیزی دیده شود؟

فرض کنید شخصی می‌گوید:

«من نمی‌دانم چرا هر بار که به موفقیت نزدیک می‌شوم، خودم همه‌چیز را خراب می‌کنم.»

ما بلافاصله نتیجه نمی‌گیریم که مشکل او کمبود اعتمادبه‌نفس است.

در نگاه سیستمی سؤال دیگری می‌پرسیم:

این رفتار در سیستم او چه معنایی می‌تواند داشته باشد؟

آیا موفق شدن برای او ناخودآگاه به معنی فاصله گرفتن از خانواده است؟

آیا در خانواده کسی وجود داشته که اجازه‌ی رشد، دیده شدن یا موفقیت نداشته است؟

آیا فرد در جایگاهی قرار گرفته که مسئولیت چیزی را به دوش می‌کشد که متعلق به او نیست؟

آیا نسبت به یکی از اعضای خانواده نوعی وفاداری ناآگاهانه وجود دارد؟

این‌ها جواب‌های از پیش تعیین ‌شده نیستند.

چیدمان قرار است به ما کمک کند سؤال را در سطح بزرگ‌تری ببینیم.

چه موضوعاتی را می‌توان در چیدمان بررسی کرد؟

چیدمان سیستمی می‌تواند برای نگاه کردن به موضوعات بسیار مختلفی استفاده شود؛ مانند روابط خانوادگی و عاطفی، احساس تعلق یا طردشدگی، تعارض با والدین، الگوهای تکرارشونده، مرزها، مسئولیت‌پذیری بیش از حد، احساس گناه، دشواری در جدا شدن یا مستقل شدن، مسائل مرتبط با مهاجرت و تعلق، انتخاب‌های مهم زندگی یا بعضی از الگوهای کاری و سازمانی.

Constellation امروز فقط برای خانواده استفاده نمی‌شود؛ شکل‌های سازمانی و اجتماعی آن نیز توسعه پیدا کرده‌اند.

وظیفه‌ی Facilitator چیست؟

تسهیل‌گر قرار نیست داستان زندگی شما را برایتان تعریف کند. قرار نیست بگوید:

«این اتفاق حتماً به خاطر مادربزرگ تو افتاده.»

و قرار نیست برای هر حرکت نمایندگان یک تفسیر قطعی بسازد.

وظیفه‌ی Facilitator این است که با دقت مشاهده کند، سؤال کند، گاهی نماینده یا عنصر دیگری وارد چیدمان کند، و اجازه دهد تصویر سیستم قدم‌به‌قدم واضح‌تر شود.

او بیشتر از اینکه کارگردان باشد، ناظر و همراه فرایند است.

هیچ حرکت «اشتباهی» وجود ندارد

شاید یکی از زیباترین بخش‌های این کار همین باشد.

وقتی به‌ عنوان نماینده وارد چیدمان می‌شوید، قرار نیست بدانید چه کاری باید انجام دهید.

ممکن است ناگهان احساس کنید:

«می‌خواهم آنجا بایستم.»

پس به آنجا می‌روید.

ممکن است بخواهید از کسی دور شوید.

ممکن است نتوانید به کسی نگاه کنید.

ممکن است بخواهید کنار یک نفر بایستید.

یا ممکن است هیچ اتفاق خاصی احساس نکنید.

همه‌ی این‌ها اطلاعات هستند.

ما آن‌ها را خوب یا بد، درست یا غلط نمی‌کنیم.

فقط نگاه می‌کنیم:

این تصویر چه چیزی از سیستم به ما نشان می‌دهد؟

و گاهی همین تصویر ساده برای کسی که مسئله‌ی خودش را آورده، می‌تواند یک Eye-opener بزرگ باشد.

چیزی را می‌بیند که شاید سال‌ها درباره‌اش فکر کرده، صحبت کرده یا تلاش کرده بفهمد؛ اما برای اولین بار آن را نه فقط در ذهنش، بلکه در مقابل چشمانش می‌بیند.

چیدمان قرار نیست حقیقت مطلق خانواده‌ی شما را ثابت کند.

چیدمان یک تصویر است.

یک تجربه.

یک امکان برای نگاه کردن از زاویه‌ای متفاوت.

و گاهی همین زاویه‌ی متفاوت کافی است تا چیزی که سال‌ها نامرئی بوده، بالاخره دیده شود.

ما در چیدمان به دنبال مقصر نیستیم.

به دنبال داستان‌سازی هم نیستیم.

ما نگاه می‌کنیم.

مشاهده می‌کنیم.

و اجازه می‌دهیم سیستم چیزی را که نیاز به دیده شدن دارد، نشان دهد.